Naar een overzicht van Vlaamse podiumarchieven

“Waar bevindt zich in Vlaanderen het theatraal erfgoed?”, was de startvraag voor dit gefaseerde project van het VTi. Voor zover het al zichtbaar was, bood het theatrale erfgoed in 2002 een uiterst heterogene aanblik. Met het project Stafkaart van het theatrale erfgoed wilde het VTi de verspreide archieven van gezelschappen en huizen eerst en vooral in kaart brengen.

In een eerste fase werd een veldwerker op pad gestuurd om collecties te bezoeken (materieel erfgoed) en personen te interviewen die zelf het geheugen van het Vlaamse theater belichamen (immaterieel erfgoed). Omdat deze taak een ‘mer à boire’ is, werd het opzet aanvankelijk beperkt tot teksttheater van na de Tweede Wereldoorlog.


De beschrijvingen van deze eerste fase werden samengebracht en als ‘stafkaart’ gevisualiseerd, afgedrukt op groot formaat en gratis verspreid. De grafiek beeldt de diverse archieffondsen af, min of meer in hun onderlinge geografische relatie. Elk fonds wordt voorgesteld door een cirkel, waarvan de kleur verwijst naar de theatergenres of generaties in de legende. De grootte van de cirkel suggereert de graad van versnippering of verspreiding van de informatie over het archief of, anders gezegd, de hoeveelheid mensen die de onderzoeker moest raadplegen om het verhaal van de kunstenaar of het gezelschap te reconstrueren. De grafiek was dus niet bedoeld als visualisering van omvang of belang van de fondsen, maar eerder als neerslag van het onderzoeksproces én om het beleid te sensibiliseren over de nood aan overzicht. In de marge werden nog enkele archiefbeschrijvingen en interviewcitaten afgedrukt.

Om het versnipperde beeld tegen te gaan, pleitte initiatiefnemer Dries Moreels (VTi, tot 2010) in een artikel voor Bibliotheek- & Archiefgids (2003) voor de adoptie van Archiefbank Vlaanderen als platform voor al wie in theater- en dansarchieven wil kenbaar maken of zoeken. Tegelijk was het volgens hem belangrijk om bij het tot stand brengen van dit platform voldoende expertise uit en over de podiumsector te betrekken. Kortom, er was een gespecialiseerde organisatie of instelling nodig als coördinator en aanjager. Met verschillende voorbeelden benadrukte Moreels ook hoe belangrijk het goed beheer en de vindbaarheid van deze archieven waren, en dit lang niet enkel voor academisch historisch onderzoek. Tot 2005 werden podiumarchieven, nu ook van dans en muziektheater, door projectmedewerkers opgespoord, beschreven conform de internationale ISAD(G)-standaard en geregistreerd in Archiefbank Vlaanderen. Je krijgt ze opgelijst door de zoekterm ‘VTi’ in te voeren.

Als je de verantwoordelijkheid voor de ontsluiting van het theatrale erfgoed alleen bij de gezelschappen legt, dan zou dat de versnippering van het beeld dat we vandaag zien in stand houden.
Dries Moreels, Bibliotheek- & Archiefgids, 2003

Daarnaast werd ook een online ‘archieventoolbox’, ontwikkeld in het kader van dit project, met praktische tips en concrete richtlijnen voor de bewaring en ontsluiting van archieven kan u hier raadplegen. Deze handleiding moest concrete antwoorden geven op vragen over hoe archief beheren, wat bewaren, welke wettelijke termijnen naleven enz. Slechts enkele onderdelen werden hiervan gerealiseerd. Even belangrijk of zelfs belangrijker was echter dat ter voorbereiding van deze toolbox verschillende overlegmomenten en presentaties van good en bad practices werden gerealiseerd, met een sterk sensibiliserend effect.

Na drie opeenvolgende jaren van erfgoed-projectsubsidies konden de specifiek op archiefregistratie en –zorg gerichte taken evenwel niet in de structurele werking van VTi worden opgenomen. Wel bleef de oudere documentatie-opdracht van VTi overeind. Het Firmament. Expertisecentrum voor het cultureel erfgoed van de podiumkunsten neemt sinds 2012 de handschoen weer op en zal het podiumkunstenerfgoed in Vlaanderen verder in kaart brengen, in nauwe samenspraak met de steunpunten voor professionele (VTi) en amateurpodiumkunsten (OPENDOEK en Danspunt). De beschikbare informatie uit de archieventoolbox wordt geïntegreerd in de nieuwe Toolbox en richtlijnen voor archief- en collectiezorg in de kunstensector (TRACKS).


Bibliografie:

Dries Moreels, "Theatraal erfgoed: de stafkaart en de weg naar een podiumarchief voor Vlaanderen", Bibliotheek- & Archiefgids, 79 (2003), nr. 3, 38-41.