...een duurzame omgang met het cultureel erfgoed van de podiumkunsten?

Waarom zouden we zorg dragen voor erfgoed van de podiumkunsten? Waarom is het belangrijk om er op een duurzame manier mee om te gaan?

  1. Het erfgoed vormt het geheugen van een podiumkunstenaar of een podiumkunstenorganisatie 
  2. Het erfgoed bepaalt het geheugen van de podiumkunsten in Vlaanderen

 

1. Het erfgoed vormt het geheugen van een podiumkunstenaar of een podiumkunstenorganisatie

Erfgoed zit in je hoofd en in je lijf. Als acteur, regisseur, technicus, kostuumontwerper, zakelijk medewerker of docent heb je veel kennis en ervaring opgedaan, magische momenten beleefd en ervaren waar het als amateur of professional op en rond het podium om draait. Doorgeven van die kennis en ervaring betekent niet dat jongere medewerkers die slaafs moeten overnemen of toepassen. Het laat hen wel toe op basis van een goede inschatting van oudere verworvenheden hun eigen weg te zoeken. Het is dus de moeite waard om het opgebouwde geheugen van je gezelschap door te geven vooraleer je er zelf uit beeld verdwijnt.

Gelukkig zijn er hulpmiddelen, zodat je niet alles zelf moet onthouden. Of het nu gaat om administratieve dan wel artistieke aspecten van je theater- of danspraktijk, doorgaans lieten ze wel een of ander spoor achter op een materiële drager. Ontoereikend misschien, onschatbaar zeker. De oorspronkelijke ervaring van creatieproces tot voorstelling en publieksreactie kan je niet meer opnieuw beleven. Archiefstukken, inclusief artistieke objecten, kunnen wel tal van herinneringsfuncties vervullen.

Een doorslaggevende motivatie voor erfgoedzorg binnen een podiumkunstenorganisatie is vanzelfsprekend van praktische aard: het kan aspecten uit de dagelijkse werking vergemakkelijken. Gezelschappen en verenigingen gebruiken hun archief als administratief, organisatorisch en technisch geheugensteuntje, bij juridische betwistingen of voor promotiedoeleinden. Nieuwe administratieve medewerkers raken sneller ingewerkt en nieuwe performers makkelijker vertrouwd met je artistieke aanpak. En bij een herneming is het maar wat handig als de oorspronkelijke voorstelling goed gedocumenteerd is en niet alle rekwisieten en kostuums opnieuw moeten worden gemaakt.

Daarnaast is het zorg dragen voor erfgoed van allerlei slag een noodzakelijke voorwaarde om te kunnen graven in het eigen verleden. Dit kan leiden tot een nostalgische trip of zwellende trots bij het overschouwen van je realisaties… Publicaties of projecten rond je eigen artistieke parcours down memory lane kunnen een uitstekende manier van zelfpromotie zijn. Sommigen maken zelfs gewag van een proces van canonisering, waarbij je jezelf een plaats geeft in de lokale of internationale geschiedenis en dito geschiedschrijving.

Maar het gebruik van erfgoed als promotiemateriaal overstijgt het particuliere belang. Erfgoed en bijhorende erfgoededucatie kunnen het draagvlak voor theater en dans vergroten in crisistijden waarin elke legitimatie welkom is. De didactische omweg langs een lokale traditie of een herkenbare praktijk uit het verleden kan erkenning en begrip bij een breder publiek, subsidiërende overheden en media verhogen.

Vele kunstenaars worden echter door hun erfgoed zelf aangesproken. Uit een soort plichtsgevoel om sporen voor anderen beschikbaar te houden, of vanuit een drang om opnieuw de confrontatie met ouder werk aan te gaan. Wil je zien hoe een nieuwe generatie dansers een oude choreografie aan hun lichaam aanpassen? Of vraag je je af wat er zou gebeuren als je materiaal dat vroeger nauwelijks een voorstelling haalde, nu radicaler zou uitwerken? Erfgoed reikt een kunstenaar, een vereniging of een gezelschap kortom ook een specifieke artistieke uitdaging aan.

2. Het erfgoed bepaalt het geheugen van de podiumkunsten in Vlaanderen

Ook in de buitenwereld leven veel vragen over voorbije theater- en dansproducties. Fans willen enkele herinneringen toetsen, historici en critici willen dan weer nagaan waarom een specifieke voorstelling of traditie zo speciaal was. Maar werden daarvoor voldoende sporen bijgehouden? Men weet niet op voorhand welke productie naderhand belangrijk zal blijken. En documenten die voor oningewijden moeilijk leesbaar zijn, kunnen toch cruciaal zijn. Sommige voorstellingen kunnen bijvoorbeeld niet zonder kennis van de belichting naar waarde worden geschat, waarvan een technisch lichtplan wel eens de enige getuige kan zijn. Dergelijke reconstructie-arbeid kan de moeite waard zijn. Hernemingen zijn voor een nieuwe generatie liefhebbers en kunstenaars vaak de eerste (levende) kennismaking met werk dat ze enkel van (dode) reputatie kennen. En gaat het in theater niet om de live ervaring?

Is het noodzakelijk dat een publiek een volledig begrip heeft van de theater- en dansgeschiedenis om een opvoering goed te begrijpen? Hopelijk niet, maar helpen kan het wel. Kunstenaars nemen voortdurend positie in ten opzichte van eigen en andermans ouder werk. Kennis van dat ouder werk helpt om deze of gene artistieke keuze ook als toeschouwer beter te begrijpen en te waarderen. Een project als Toneelstof , met DVD’s, website en tekstenbundels, wordt om die reden ook enthousiast onthaald in het secundair, deeltijds en hoger (kunst)onderwijs.

Daarnaast is de beschikbaarheid van archief en getuigenissen de noodzakelijke voorwaarde voor onderzoek dat de waan van de dag doorprikt en mythes in het huidige landschap tot hun ware proporties herleidt. Sommige theatermakers en critici willen bijvoorbeeld de mantra van de ‘vergankelijkheid’ van theater tegenspreken, zodat (jonge) makers niet telkens menen het warm water uit te vinden. Vele debatten en kritieken, maar ook bijvoorbeeld scenografische concepten waren er ook dertig jaar geleden al. En kwam de zogenaamde ‘Vlaamse dansgolf’ dan echt zomaar uit het niets? Studie van de discoursvorming rond die ‘golf’ in de jaren tachtig verklaart veel van waar het theater van vandaag mee kampt en kan misschien net daarom een uitweg bieden.


Ben je nog niet overtuigd van de waarde van (je) theater- of danserfgoed? Stel jezelf dan de vraag ‘Wat als er geen sporen resten na een voorstelling? Wat gaat er dan verloren? Welke kansen loop je mis?

Feedback en vragen altijd welkom op contact@hetfirmament.be