... is het cultureel erfgoed van de podiumkunsten? 

Het Firmament werkt een dienstverlening uit over de zorg voor het cultureel erfgoed van de podiumkunsten. Hoor je het in Keulen donderen? We geven je hieronder graag wat meer uitleg over de begrippen ‘cultureel erfgoed’, ‘podiumkunsten’ en ‘podiumkunstenerfgoed’.

 

Wat is ‘cultureel erfgoed’?

‘Cultureel erfgoed’ verwijst naar die sporen uit het verleden waaraan we vandaag belang hechten en die we, als het even kan, aan de volgende generatie(s) willen doorgeven.

Binnen het cultureel erfgoed onderscheidt men het roerend erfgoed van het immaterieel erfgoed. Roerend erfgoed is tastbaar en kan je verplaatsen, of het nu gaat om een brief uit een archief, een boekdeel uit een bibliotheek of een zwaar beeldhouwwerk uit een museum. Immaterieel erfgoed is niet tastbaar: hier zijn het technieken, praktijken, verhalen en tradities in de hoofden en lijven van mensen. Soms vinden groepen deze immateriële cultuur de moeite waard om levend te houden en aan te passen aan nieuwe contexten, of minstens te documenteren.

Cultureel erfgoed is in het Vlaamse beleid een gemeenschapsmaterie die wordt gereguleerd door het Cultureel-erfgoeddecreet van 2008 (herzien in 2012) en onder de bevoegdheid van de minister van Cultuur valt. Een andere, bekende vorm van erfgoed is het onroerend erfgoed. Deze – al dan niet wettelijk beschermde – gebouwen, monumenten en landschappen zijn gebonden aan een specifieke plaats en worden als gewestmaterie beheerd door een eigen decreet en een eigen minister. Voor vragen rond onroerend erfgoed kan je terecht bij Herita, het steunpunt voor het onroerend erfgoed in Vlaanderen, of bij Dans’ant vzw voor onder meer specifieke expertise rond historische danszalen.

Wat zijn ‘podiumkunsten’?

In Vlaanderen gebruikt men ‘podiumkunsten’ doorgaans als een koepelbegrip voor theater, dans en tal van verwante disciplines, genres en vormen. We denken dan bijvoorbeeld aan mime, poppen- en figurentheater, straattheater, performance art, circus, volksdans, stijldans, variété, comedy, musical, opera,…

Muziek hoort, als zelfstandige kunstvorm, niet tot de categorie podiumkunsten in deze gangbare betekenis, al wordt muziek even vaak op een podium uitgevoerd. Voor advies over muzikaal erfgoed kan je in Vlaanderen terecht bij een afzonderlijk expertisecentrum, Resonant. Het Firmament en Resonant werken wel nauw samen telkens wanneer muziek (partituren, opnames, praktijken en tradities) een belangrijke rol speelt in het podiumkunstenerfgoed.

Podiumkunsten – het woord zegt het zelf – worden in hoofdzaak als kunstvorm gewaardeerd, of ze nu door professionelen of door liefhebbers worden beoefend. Toch spelen theater en dans ook een rol in aangrenzende domeinen. Zo krijgen sommige dansgenres een plaats in een sportieve context, denk maar aan kunstschaatsen en ritmische gymnastiek. Of zijn ze een onlosmakelijk onderdeel van feestelijke tradities en rituelen in Vlaanderen en ver daarbuiten, zoals het volksdansen of toneel in stoeten en processies. Hiervoor overlegt Het Firmament met respectievelijk Sportimonium. Meer dan een museum over sport, en LECA. Landelijk expertisecentrum voor cultuur van alledag.

Cultureel erfgoed van de podiumkunsten

Wat kan dit cultureel erfgoed van de podiumkunsten dan inhouden? ‘Roerend’ zijn alvast de vele documenten, in papieren of digitale vorm, die getuigen van het recente of verre theaterverleden. Administratieve en juridische documenten doen dit net zo goed als de artistieke neerslag in spelteksten, regieboeken, scenografische tekeningen en instructies voor technici. Beeldmateriaal - statisch of bewegend – kan een voorstelling prachtig evoceren… Of toch niet? Misschien is de perskritiek wel interessanter, of de persoonlijke bespiegelingen van acteurs in hun dagboek of briefwisseling.

Evenzeer tot het cultureel erfgoed kunnen de theater- en dansobjecten behoren die nu opgeborgen zitten in een garagebox of in een zeldzaam geval de weg hebben gevonden naar een museum. Met poppen en maskers, danskostuums en scenografische maquettes worden prachtige tentoonstellingen opgebouwd. Oude decordoeken of zelfs een theatertechnische installatie kunnen hedendaagse vormgevers inspireren. En misschien geeft een schilderij wel een zeldzaam beeld van een rederijkersopvoering?

Van bijzondere waarde kunnen ook die documenten zijn die een unieke inkijk geven in het creatieve proces – notitieboekjes, flarden dansnotatie, beelden of boeken die de theatermaker inspireerden. En zo kom je al snel op het terrein van de immateriële sporen. Want weerspiegelen het materiële archief de ervaringen van toeschouwers en performers wel in hun volheid? En hoe geef je technische skills of praktisch advies door? De essentie van een proces, een performance of een ondersteunende techniek laat zich moeilijk op één drager vastleggen in het heden, laat staan reconstrueren en herbeleven in de toekomst. Daarom impliceert een aandacht voor het immaterieel erfgoed van de podiumkunsten niet enkel documentering in woord en beeld. Ook vormingsinitiatieven of ondersteunende maatregelen om specifieke kennis en kunde van lichaam tot lichaam over te dragen zijn belangrijk. De uitwisseling van vaardigheden en ervaringen tussen generaties kan vervolgens de basis vormen voor vernieuwing en actualisering.