Het Firmament, (t)Huis voor figurentheater

De missie van Het Firmament

Het Firmament is het (t)Huis voor figuren-, poppen- en objectentheater in Vlaanderen. Als landelijk expertisecentrum voor figurentheatererfgoed wil het een professionele en inspirerende voortrekkersrol spelen door het verwerven en overdragen van kennis en expertise rond de materiële en immateriële aspecten van het figurentheatererfgoed. De focus ligt daarbij op behoud en beheer, onderzoek, eigentijdse ontsluiting en publiekswerking. Bovendien ijvert Het Firmament ervoor om een zo groot mogelijke zichtbaarheid en uitstraling te geven aan deze levende podiumkunst en haar dynamisch erfgoed.

Het Firmament wil een ontmoetingsplek en een platform zijn, zowel voor de (figuren)theater- en erfgoedsector, als voor een zo divers mogelijk publiek. Zo wil het op nationaal en internationaal niveau bijdragen aan de uitbouw van de erfgoedgemeenschap voor figurentheater.

De oorsprong van Het Firmament

Het Firmament is ontstaan uit ‘De Centrale voor Poppenspel’, een vereniging die zich toelegde op het bevorderen van het poppen-, figuren- en het objectentheater. De Centrale werd al opgericht in 1968 door pionier Jef Contryn en vormde een koepel voor ‘De School voor Poppenspel’ en voor de geplande oprichting van een museum waarin ook een archief zou worden gehuisvest. Maar dat museum vond nooit een thuis, waardoor het tot voor kort een droom is gebleven. De Centrale gaf ook een tijdschrift uit onder de titel 'Het Poppenspel', dat zijn eerste jaargang al kende in de jaren veertig en wereldwijd verspreid werd.

De School voor Poppenspel was bijzonder actief en startte officieel in oktober 1970 in de lokalen van een Mechelse stadsschool, om in 1974 te verhuizen naar de eerste verdieping van het Mechels Stadspoppentheater, dat nu DE MAAN heet. De School zou onafgebroken actief blijven en organiseerde avondcursussen speeltechnieken voor gemiddeld drie graden en ook maakcursussen voor poppen. Jef Contryn was de initiatiefnemer en zijn zoon Louis Contryn was de eerste directeur.

De School heeft een duidelijke invloed uitgeoefend op de ontwikkeling van figurentheater, dat in 1993 officieel erkend werd als een podiumkunst. Honderden beoefenaars van het medium volgden de cursussen van de School, waaronder verschillende poppenspelers van professionele gezelschappen. Bovendien creëerde de School een platform waar verschillende spelers elkaar konden ontmoeten en waardoor ook nieuwe initiatieven ontstonden.

In 2002 kwam er een wijziging in de structuur. De naam veranderde in ‘Het Firmament vzw, (t)Huis voor poppen-, figuren-, en objectentheater’. Paul Contryn, de kleinzoon van Jef Contryn, werd voorzitter van Het Firmament. 

Het Firmament vandaag

De naam- en structuurwijziging in 2002 was meteen het startschot om de missie en de doelstellingen van de organisatie grondig te evalueren. De klemtoon kwam meer en meer op het waardevolle erfgoed van het medium figurentheater te liggen. Na de erkenning in 2007 als koepelorganisatie voor figurentheater, erkende de Vlaamse overheid Het Firmament, in het kader van het vernieuwde Cultureel-erfgoeddecreet, als landelijk expertisecentrum voor figurentheatererfgoed (2009). Het Firmament werkt meer en meer een duidelijk erfgoedbeleid uit. Verschillende tentoonstellingen volgen elkaar op (o.a. ‘Confrontaties’ in 2005 en ‘Bedverhalen in het kasteel’ in 2008, met telkens meer dan 5.000 bezoekers) en er gaat steeds meer zorg uit naar het behoud en beheer van het figurentheatererfgoed in Vlaanderen. Het Firmament brengt dit vaak ondergewaardeerde en vergeten erfgoed in kaart om het te herwaarderen, en op een aantrekkelijke manier te ontsluiten in de hedendaagse cultuur.

Die ambitie vraagt een geheel eigen aanpak, omdat het figurentheatererfgoed uit meer bestaat dan materieel erfgoed als collecties poppen, figuren en decorstukken. Ook voor het immaterieel erfgoed wil Het Firmament een lans breken: de verhalen, speelstijlen, manipulatietechnieken en anekdotes, die steeds de magie van de figurentheaterwereld hebben uitgemaakt, zijn ook van onschatbare waarde voor het medium. Zo worden de tentoonstellingen steeds (inter)actief opgevat: ze worden doorspekt met live theater en mogelijkheden om zelf te spelen en te beleven. In de workshops van Het Firmament onderzoeken de deelnemers de meest boeiende en relevante speelstijlen, zodat dat immaterieel erfgoed ook daar doorgegeven wordt aan een nieuwe generatie theatermakers. En andere manieren om de nalatenschap van het poppen- en figurentheater op een relevante manier in te zetten, staan ook op het programma. Zo werkt Het Firmament mee aan verschillende socio-artistieke projecten waarin figurentheater een centrale rol speelt in de communicatie tussen mensen met de meest uiteenlopende achtergronden (o.a. het multiculturele project ‘In-Fusion/Hayat’ in 2008-2009 en het project ‘ZOeM’ in 2009-2010 voor kinderen met een functiebeperking).

Haalbaarheidsonderzoek

Tussen 2005 en 2009 heeft Het Firmament een grootschalig en diepgaand onderzoek gevoerd om het Vlaamse figurentheaterlandschap in kaart te brengen en de noden van de sector bloot te leggen. Nooit eerder werd zoveel informatie over figurentheatererfgoed in Vlaanderen bijeen gebracht. Met Bouwplan van Het Paradijs, het onderzoek naar de behoefte, de haalbaarheid en de wenselijkheid van een (t)Huis voor het figurentheater in Vlaanderen heeft Het Firmament dan ook een eerste en beslissende stap gezet in de richting van haar droom: de oprichting van een levendig huis (en een echte thuis) voor het figurentheater in Vlaanderen. Met dit ambitieuze haalbaarheidsonderzoek werden de eerste bouwstenen gelegd voor een (t)Huis voor figurentheater dat de toekomst van het figurentheatererfgoed kan vrijwaren, en dit op een actuele manier met een stevige link naar de hedendaagse praktijk.

Het (t)Huis voor figurentheater moet ten volle inspelen op de noden van de figurentheatermakers en erfgoedbeheerders. Centraal in dit (t)Huis staat: een voorbeeldige aanpak hanteren van hoe safeguarding, of ‘koesteren’ – een van de sleutelbegrippen uit de UNESCO-conventie van 2003 – wordt ingevuld.

In de eerste fase van het haalbaarheidsonderzoek (uitgevoerd door Roel Daenen van oktober 2005 tot september 2006) werden de verwachtingen, behoeften, noden en wensen van de brede figurentheatersector in kaart gebracht, aan de hand van mondelinge en schriftelijke interviews. Het eindrapport van de eerste fase werd in 2007 bekroond door de Frans Olbrechtsstichting, die aan dit onderzoek € 2.000 schonk.

In fase 2 (uitgevoerd door Simon Smessaert van oktober 2007 tot september 2008) werd voornamelijk onderzoek verricht naar aangewezen registratiemethodes om het Vlaamse figurentheatererfgoed in kaart te brengen. Daarnaast werd het concept van het (t)Huis voor figurentheater verder ontwikkeld en uitgebouwd.

In fase 3 (uitgevoerd door Simon Smessaert van oktober 2008 tot september 2009) werd een marktonderzoek uitgevoerd om de mening van het publiek tegenover het (t)Huis te weten te komen. Daarnaast werd de registratie van het Vlaamse figurentheatererfgoed afgerond. Er werden bijna 17.000 poppen van collecties over heel Vlaanderen in kaart gebracht en de teller loopt nog steeds.

Aan het einde van het onderzoek werden een aantal concrete uitdagingen voor de figurentheatersector geformuleerd. Ook de functies die een (t)Huis voor figurentheater moet vervullen, zijn duidelijk in beeld gebracht. Nu de stad Mechelen de mogelijkheid biedt om van de Brusselpoort zo’n echt (t)Huis voor figurentheater te maken, kan Het Firmament alvast een groot deel van die uitdagingen aangaan. Het Firmament in de Brusselpoort… dat wordt een uniek project, een (t)Huis voor de figurentheatererfgoedgemeenschap en een good practice voor de hele cultureel erfgoedsector.

Het Firmament wordt gesteund doorde Vlaamse overheid en de stad Mechelen